Nte (Cow)
Totem
Akabbiro
Clan Leader
Estates
Ssaza
Omubala Clan (motto)
EKIKA KY’ENTE KIRIMU EMITINDO EGIMANYIDDWA MU BUTONGOLE MUSANVU.
1.               ENte ey’Enkuggu (eteriiko mukira)
2.               Ente eya Lubombwe (y’efaananamu entulege)
3.               Ente eya Kaasa (y’eba n’ebbala eryeru mu mutwe)
4.               Ente eya Kayinda (y’eba n’olugongogongo olwa Kawemba)
5.               Ente ey’eKiganja (ekinuulo ekimu nga kyeru ekirala nga kiddugavu)
6.               Ente ey’Obusito (y’ente ewaka nga tennaweza nnaku mwenda okuva lwe yazaala. Amata gaayo ab’Ente tebaganywa)
7.               Ente Empuula (y’eban’eddiba ery’obutolobojjo)
Abeddira ente ez’emitindo egyo gyonna, Ssekabaka Dawudi Chwa II yabagatta mu kika kimu eky’Ente nga agamba nti buli emu esobola okuzaala ginnaayo. Abeddira ente ezo zonna bakulirwa omutaka KATONGOLE, omukulu w’Ekika ky’Ente kyonna nayenga buli mutindo gulina amasiga gaagwo agetukira ku Katongole era nga buli mutindo gukuuma obujjajja n’obulombolombo bwagwo.
Omu ku basajja abaawerekera ku Kabaka Kintu ne mugandawe Omukama Rukidi Wasswa nga bajja mu nsi eno y’eyavaamu abantu abeddira Ente ey’Enkuggu abaliwo kati. Omusajja oyo yayitibwanga KISWIGA. Kabaka Kintu Kato ng’atuuse mu Buganda yayawukana nemugandawe Rukindi Wasswa. Kintu n’asigala e Buganda, Rukidi n’agenda e Bunyoro era n’abantu be yajja nabo ne beeyawula abamu ne basigala ne Kabaka Kintu abalala ne bagenda e Bunyoro n’Omukama Rukidi. Mw’abo abaagenda e Bunyoro n’Omukama Rukindi mwe mwali ne KISWIGA.
Kiswiga nga atuuse e Bunyoro (kati Singo) yasenga ku mutala Kyankere. Eyo gye yazaalira abaana: Lwekana, Bwebale, Kaweeru, Kagolo n’abalala bangi. Kiswiga bweyafa omwana we Lwekana n’amusikira. Lwekana n’azaala abaana: Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala. Lwekamwa bwe yafa omwana we Wangi n’amusikira. Wangi n’azaala abaana; Katongole, Lwera, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa, n’abalala bangi. Awo Katongole n’abamu ku baganda be ne baawukana ku kitaawe Wangi ne bamuleka e Kyankere bo ne bagenda basenga ku mitala Kaninga ne Mabona, ate ye Kalibata n’asenga ku mutala Ngobya, naye nga bonna baweeseza ku mugga LUSAMULE.
Wangi bwe yaffa omwana we Katongole n’amusikira. Olunaku lwali lumu Katongole n’azira emmere mukazi we gye yamujjulira akawungeezi nga omwezi gwa ggabogabo (nga gufaanana ng’enjuba) ng’agamba nti “Nze n’abaana bange tetulya kyaggulo ku njuba ndala”.
Ekyo ky’ekyavaako Katongole, baganda be n’abaana baabwe okuyitibwa ABAGABO. Era edda omwezi bwe gwabanga ogwe ggabogabo, Katongole n’aboomu maka ge nga tebalya kyaggulo.
Jjajja w’ekika ky’Ente omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Eno y’ensonga eyavaako Katongole okweddira Ente ey’Enkunggu. Awo Katongole nga ali e Ssingo Lusamule kumpi ne Kibulala (mu biro ebyo essaza lyonna ery’e Ssingo lyali lifugibwa Kabaka w’e Bunyoro) mu kiraalo kye mwazaalibwamu ente etaaliko mukira. Ente eyo yali terabwangako wantu wonna era nga erabika bubi nnyo. Abaana ba Katongole nga tebaagala kugitunulako era ne bagamba nti ne bwerikula tebagenda kunywa mata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Awo we yafuukira omuziro n’okutuusa kati.
Abagabo b’e Mulema tebalya nnyama ya nsolo yonna ezaalibwa nga teriiko mukira. N’ettooke erissa nga tekuli mpummumpu tebalirya (oba gonja). N’ettu erisibwa nerikunguyizibwa nga tekuli kaayi kasoolobye edda tebaalyanga bya mu ttu eryo.
Katongole yava e Ssingo n’addukira e Buddu. Amasaza gano gombi bwalinga Bwakabaka bw’e Bunyoro. Katongole nga tanadduka Ssingo, yali muweesi wa Kabaka Winyi II ng’aweseza ku mugga Lusamule.
KATONGOLE ADDUKIRA E BUDDU
Awo olwatuuka Katongole n’asiigira Omukama Winyi II muwalawe Nakayija. Omuwala n’aba olubuto, eby’embi omwana gwe yazaala yali Namagoye. Omukama bwe yalaba omwana n’atya nnyo, n’ayita abalubaale be bamulagule ku mwana oyo. Abalubaale ne bamugamba nti ye okubeera omulamu, omwana oyo atugibwe, nnyina w’omwana ne Katongole n’abantu be bonna battibwe.
Katongole bwe yawulira ebigambo ebyo n’akubakuba ku bakazi be, abaana be n’abeekikakye bonna ne badduka nga balaga e Buddu. Olugendo lwali luwanvu ate nga luzibu, bwe batyo abantu abamu ne bagenda nga basigala mu kkubo. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba. Kaweru ne kitaka bo basigala kukiyanja mutukula abadusi bwe baava e Kagaba ne batuuka e Mubende. Awo omuwala Nakayima ne Mugangi we baasigala. Bwe baava e Mubende ne batuuka e Lusiba awo Nakaddu we yasigala.
Bwebaava e Lusiba ne basomoka omugga Nabakazi ne bayitira e Bujunuzi ne batuuka e Kawula n’e Kisozi ewa Mugalula ow’Enseenene omugga Katonga awo Kalwanga ne Lwera n’abalala ne baawukana.
Kalwanga bwe yalengera e Buganga n’asiimawo nga walungi okwekweka kubanga yalaba omugga nga guyita erudda n’erudda n’ennyanja nga eri mu maaso nga kiringa kizinga, bw’atyo Kalwanga n’asigala e Buganga.
Lwera n’asiima okugenda e Nabugabo ku nnyanja Katongole n’abalala ne basigala e Kankobe.
Bwe baava e Kankobe ne bayingira mu Buddu. Mu Buddu baalabamu ebyalo bitono ne batambula okunoonya awalungi okwekweka. Baali bamalako Buddu, ne batuuka ku kibira Tero, ne basanyuka ne bayingira mu Kibira ne bazimba ku mbibiro z’akagga Kabiga. Bwe baalaba nga tewali abalondoola ne batandika okwetaaya n’okugenda buli omu gye yayagala. Awo Kagayu n’abaana be babiri; Kabona ne Namwala ne bawuguka ennyanja Kagera, Kagayu n’asenga Kabaka w’e Kiziba Bulungu I. Kabaka w’Ekiziba n’awa Kagayu ebyalo bisatu, Bukwale, Luzinga ne Ssozi.
Ddungu yali omu ku abo abaasigala e Tero ne Katongole ng’ali n’abaana be babiri, wangi ne Nemba. Olw’okwagala okuvuba, wangi n’ayawukana ne kitaawe Katongole n’abantu e Tero, era eyo Nemba gye yazaalira omuwala Lukwanzi ayogerwako ennyo na gunogujwa nga bwe yeefumita ku ffumu Lukwete nga bali mu kibira. Awo Ddungu n’abantu abalala ne basalawo okuva mu kibira Tero ne balekayo Katongole n’abantu abalala. Ddungu n’omwana we Nemba ne bagenda e Kooki ku nnyanja Kijanebarora n’abantu abalala ne basaasaanira e Kannabulemu. Ne Wangi n’ava e Bukoba n’agenda asenga e Kibimba, ate Namuyira n’agenda e Bugabo ku mutala Kakira. Ate ye Lubowa n’agenda e Minziiro ku Mugombe.
Awo n’omukulu Katongole n’ava ku mugga Kabiga n’agenda ku kyalo Kamuganja n’abantu abalala. Nga batuuse e Kamuganja, Katongole n’atuma Lujabuzi okulambula ebitundu ebiriraanyeewo. Lujabuzi bwe yatuuka e Bijja n’alaba nga walungi n’akomawo n’ategeeza Katongole. Awo katongole n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, ne Lwegaba nga bali ne Nataga, Lujabuzi ne Kakooza ne bava e Kamuganja ne basenga e Bijja (Biikira) ne babeera eyo.
Nga bali e Bijja Katongole yafuna amawulire nga waliwo ekyalo ekirungi nga kyolekedde ennyanja. Awo natumayo Nakaana Lukyamuzi ne Lwegaba bagende beetegereze ekitundu ekyo. Wo bwe baatuuka ku lusozi ne Mulema ne balaba nga walungi nnyo kubanga waaliwo emigga n’emiti omuva Amanda. Abaana bonsatule ne basiima okusenga ku Mulema. Awo bwe baddayo e Bijja ne bategeeza Katongole nga e Mulema bw’esinga e Bijja. Awo Katongole n’ategeeza abaana be nga bwe yali akooye n’okusengasenga era nga yali takyasobola kuva Bijja. Bwatyo Katongole n’akkiriza abaana be; Nakaana, Lukyamuzi ne Lwegaba bagende e Mulema.
Bwebatuuka e Mulema Nakaana n’akuba embuga ye ku lusozi wansi w’ekyalo Kyatokoolo ng’ayolekedde empumi y’olusozi. Lukyamuzi ne lwegaba ne bazimba ku luuyi lw’ebuvanjuba y’olusozi. Lukyamuzi ne lwegaba ne bazimba ku luuyi lw’ebuvanjuba naye nga bonsatule bali ku lusozi Mulema ng’entikko y’olusozi eri wakati waabwe. Embuga Nakaana gye yakuba ku Mulema tevangako, yansikirano eri abaana be n’abazzukulu abaamusikira nga bafuga ekika.
Awo Kajojo eyali asigadde e Kamwanga nga mukazi we mulwadde, bweyamala okufa nava e Kamwanga nga  ali n’omwana we Luteete, n’atuuka e Mulema eri bagandabe. Mu kiseera ekyo Kiswiga ye yali azimbye wansi w’olusozi Mulema ku kagga Kyakisigwa. Awo ebiro bwe byayitawo Kajojo n’atamwawo nga wafunda n’enkima nga zirya nnyo emmere ye, n’avaawo ne muganda we Kaswiga n’omwana we Luteete ne bagenda e Ssennyange gye yafuukira omuweesi wa Lubuga.
Ate Nataga, Lujabuzi, ne Kakooza nabo ne bava e Bijja ne balekayo omukulu Katongole. Nataga n’agenda e Nkenge, Lujabuzi n’agenda e Buyingi, Kakooza, n’agenda e Luti. Abo bansatule mu kiseera kino tewali zzadde lyabwe lyazikirira.
Kabaka Jjunju yagenda okuwangula Buddu nga Muwulya y’afuga Mulema. Olutabaalo lw’e Buddu bwe lwaggwa, Muwulya n’ayanjula eby’amakula eri Kabaka Jjunju: amafuta, enkumbi, obwambe, embazzi, n’ebirala. Pookino Luzige ow’Endiga ye yayanjula Muwulya eri Kabaka Jjunju. Kabaka bwe yalaba eby’amakula n’asanyuka nnyo n’atenda Muwulya amagezi. Awo Kabaka Jjunju n’awa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga ow’Akasimba. Awo Baagalaatabaala omwana wa Nakaddu (adda ku Muwulya) bwe yava e Mulema n’agenda asenga e Kikungwe. Awo Kabaka n’asaba Muwulya omuweesi ow’omulongo Ssebukuule, awo Muwulya n’asiiga Baagalaatabaala ow’omulongo Ssebukuule okuweesa nga endege ez’ebikomo ez’omulongo. Awo Ssebukuule n’awa Baagalaatabaala ekifo Nkoni. Ne Lwasampijja n’ava e Mulema n’agenda e Kawanga.
Mu biro ebyo Namasole Nanteza n’asaba Kabaka Ssemakookiro omuweesi w’e Buddu. Awo Kabaka n’asaba Muwulya omuweesi w’e Lusaka, Muwulya n’awaayo omwana we Lwasampijja n’amusiigira Namasole Nanteza. Namasole n’awa Lwasampijja ekyalo Busense era n’amuwa n’Obwapookino bw’abaweesi b’e Lusaka e Buddu.
Mu biro ebyo omukulu Muwulya omutaka w’e Mulema n’alekurira obukulu bw’Ekika nga akaddiye nnyo, obukulu n’abuwa omwana we omukulu Kyalo. Kyalo n’afuga Ekika ky’Ente nga ne kitaawe akyali mulamu. Nga wayise ekiseera, Muwulya yava e Mulema n’agenda e Kibutamu n’abeera eyo, omwana omukulu Kyalo n’amusikira nga asinziira mu mbuga ye e Mulema, era mu biro ebyo Luwalira ow’e Ndiga nga ye Pookino. Pookino Luwalira bwe yali nga agenda e Bulondoganyi, yagenda n’abantu bangi okuva e Buddu. Mu abo mwe yatwalira n’omutaka Katongole Kyalo, era nga bali e Bulondoganyi, Luwalira yawa Kyalo ekyalo Makulubita.
Kabaka Ssemakookiro bwe yawulira nti Luwalira yagenda n’abweesi e Bulondoganyi, n’amutumira abaweesi abakomyewo. Awo Kyalo bwe yali nga akomawo e Buddu, n’afiira ku Kyalo Mabanda e Butambala, omwana we Katongole Kibaya n’amusikira, era n’ayingira mu mbuga ya kitaawe ku lusozi Mulema. Awo bwe yakaayana ne baganda be era ne Pookino Mukasa, n’adduka ku Mulema n’agenda e Maganda gye yafiira era gye yaziikibwa.
Katongole Kibaya bwe yafa teyaleka mwana, bw’atyo Lugaaya Walusimbi omwana wa Muganda we Kigulenkumbi n’amusikira. Lugaaya Walusimbi bwe yafa nga 02.03.1922, omwana we Sseddululaaka Kigulenkumbi Kibuuka n’amusikira nga 23.10.1922.
Sseddululaaka K. Kibuuka n’afa nga 25.10.1952, omwana we Ayinea A.K. Katongole n’amusikira. Ayinea A.K.Katongole n’afa nga 12.09.1988, omwana we Samuel R.Miwanda n’amusikira nga 25.06.1989.
 
ESSUULA EY’OKUSATU
AKABBIRO N’OMUBALA
Akabbiro k’Ab’Ente y’ennyonyi Ŋŋaali. Eno y’ensonga eyafuula ennyonyi Ŋŋaali okuba akabbiro; Katongole n’abantu be bwe baali badduka okuva e Ssingo okudda e Buddu, baatambula nga matumbi budde. Emisana n’ekitundu ekisooka eky’ekiro baabimalanga mu bisaka nga beekukumye olw’okutya abantu okubalaba. Naye eyo mu mattansejjere ebinyonyi bi Ŋŋaali bwe byakaabanga ne bazuukuka ne batambula, ate emmambya yabanga tennasala ne beeekwaka. Kale nno, olw’okusiima omulimu omulungi Ŋŋaali gwe yakola okubeera akabbiro k’ekika kye. Era n’alagira abaana be n’abazzukulu obutawalananga Nyonyi Ŋŋaali.
OMUBALA Y’EŊŊOMA EKUBIBWA KU MIKOLO GY’EKIKA EMIKULU NGA:
1.     Okwaniriza omukulu w’Ekika
2.     Okwabya ennyimbe.
3.     Embaga n’emikolo emirala.
OMUBALA GWAFFE GUVUGA MU BISOKO BINA;-
1.     Wante talina kabi,
2.     Mbade ngaleeta(Amata) omusumba aganywedde,
3.     Ekyuma nkiridde n’omukimba ngulidde (omukimba gwe Musaala),
4.     Bwe mbirya, bwe mbiwoza, binsanga mu ssasa.
Naye omukubi w’omubala omulungi asobola okwongeramu ebisoko ebirala.
Ab’ente omulimu gwabwe omukulu ku Kabaka gwa Buweesi. Ab’Ente be baweesa enkumbi etemwa ku luggya nga Kabaka ayabya olumbe lwa Kitaawe. Ab’Ente be bazaala Ssekabaka Muteesa II. Omukyala Oweekitiibwa Irene Drusira Namaganda, muwala wa Rev.Yonasaani Byamugenzi Kayizi  nga wa Ssiga lya Lwegaba ye yasookerako ekitiibwa kya Nnaabagereka ekyamutuumwa bba Ssekabaka Daudi Ccwa II, okuba y’eyabbulwamu essomero ettutumufu ennyo eriyitibwa Lady Irene College eriri e Ndejje mu Ssaza ly’e Bulemeezi.
AB’AMASIGA
BANO BE BAANA B’OMUKULU W’EKIKA OW’AKASOLYA; N’OBUTAKA BWABWE;-
No.
Essiga
Obutakabwe
Essaza
Ow’essiga
1.      
Nakaana
Mulema-Kabagabo
Buddu
Lwasampijja Jame
2.      
Lukyamuzi
Mulema – Nkenge
Buddu
Kaweesi Francis
3.      
Lwegaba
Mulema
Buddu
Lwasampijja
4.      
Kajojo
Ssennyange - kikukumbi
Buddu
Lugobe Lawrence
5.      
Ddungu
Bukala – Kazinga
Buddu
Lwegaba Gerald
6.      
Kagayo
Bugere – Bukwale
Buddu
Efulazidiyo Kaweesi
7.      
Mbirire
Buganga/Misago
Buddu
Ssenyondo Matiya Bumiire
8.      
Lwera Bugabo
Nabugabo
Buddu
Kaweesi Ronald
9.      
Lwera Kyamabaale
Kyamabaale – Kinoni
Busujju
Musoke Lawrence
10.  
Namuyira
Bugabo – Kakira
Buddu
Sepiriya Kiwanuka
11.  
Nakaddu Nabigasa
Nabigasa
Kkooki
Basweri Muwulya
12.  
Kagolo
Kyamiru
Buddu
G.W.Kaweesi
13.  
Lubowa 
Mugombe / Lwankoni
Buddu
Gabudyeri Mukasa
14.  
Luwondera
Kiyumba/Bulaga
Buddu
Henry Ssemanda
15.  
Njuki
Kigusa
Buddu
Ssempijja Robert
16.  
Kiwanyizi
Mulegeka
Buddu
Masiyale Wasukirawa
17.  
Kalibatta
Kagaba-Kiima
Ssingo
Katongole Dan
18.  
Mugangi Nakayima
Mubende
Buwekula
Buuzaabalyawo Miwanda
19.  
Nakaddu Lusiba
Lusiba Mukirabi
 
 
20.  
Namutale
Nsiisi
Ssingo
Kambuzi John
21.  
Kituzi
Kankwale
Ssingo
L.Teopista Ssebakulungo
22.  
Sebyayi
Kitoma
Ssingo
John Jjesero
23.  
Mugenyi – Nkwaju
Ndoddo
Ggomba
Bro.Marius Ntwatwa
24.  
Kigoma
Kyamayemba/ Mabaale
Buddu
Patrick ssemanda
25.  
Mugenyi – Kaddu Ssingo
Ndoddo
Gomba
G.W.Kaddu
26.  
Mbayo
Kalagala
Kooki
Dr.Haji Edriisa Kaseenene
27.  
Bulondwa
Magiri/Kasoso
Buddu
Paulo Kyakugamba Kiwanuka
28.  
Mugenyi – Makulungo
Makulungo
Butambala
Bbeero
29.  
Kazaana
Bunyala
Bugerere
______
30.  
Kitandwe
Ggongwe
Buddu
G.W.Kyanzi
31.  
Maganda
Lugongwe
Kooki
Kato Justine
32.  
Binga
Nakiso/Mubende
Buweekula
Kyaluzzi Joseph
33.  
Kitotera
Buwama
Kabula
Levi Alimanya
34.  
Ndudani
Bulugo/Katoogo
Buddu
Israel Katongole
35.  
Ddingiro
Buyana 
Buwekula
Veneventula Lubanjwa
36.  
Kasowa
Kagoma
Buwekula
Hamadi Serwanga
37.  
Nkojo
Kasambya
Mawogola
Christopher Ssenkindu
38.  
Mulindwa
Buganga – Kalwanga
Mawokota
Kagolo Muganga Christopher
 
 
OMUKULU W’EKIKA
Katongole omukulu w’Ekika ky’Ente ow’Akasolya ava mu Ssiga lya Nakaana, mu Mutuba gwa Kyalo mu Lunyiriri lwa Kigulenkumbi, mu Nnyumba ya Lugaaya Walusimbi.
Waliwo abayinza okwebuuza nti lwaki Omukulu w’Ekika ow’akasolya ava mu Bagabo b’e Mulema? Eno y’ensonga: Nga bwe twalaba ku ntandikwa, ekika ky’Ente kirimu emitindo musanvu. Okuwandiisa ebika by’Abaganda bwe kwatuuka, abakulu bangi tebakufaako. Bwatyo Rev. Sseddululaaka Kibuuka Kigulunkumbi ava mu Bagabo b’e Mulema n’awandiisa ekika ky’Ente mu bika by’e Buganda ku Michwa II.
Kabaka Ccwa II y’eyagatta emitindo gyonna ku Nte y’abagabo nga agamba nti “Ente zinaaba mmeka songa ate buli emu esobola okuzaala ginnaayo?” Bw’atyo n’alagira emitindo emirala gabe masiga ageetuukira obutereevu ku Katongole naye nga bakuuma ennono n’obulombolombo bwabwe.
 
 
BA KATONGOLE ABAAKAFUGA EKIKA KY’ENTE OKUVA KU KATONGOLE OMUKULU E BIJJA:
1.     Katongole e Bijja
2.     Nakaana e Mulema
3.     Miwanda
4.     Muwulya
5.     Kyalo
6.     Katongole Kibaya (ono teyazzala. Yasikirwa Lugaaya omwana wa Muganda we Kigulenkumbi)
7.     Lugaaya Walusimbi – 1922
8.     Rev. Sseddulaaka Kigulenkumbi Kibuuka 1922-1952
9.     Ainea katongole 1952-1988
10. Samuel R.Miwanda - 1988